|
İnfertilite, yani
istenildiği halde çocuk sahibi olamama, artık günümüzde önemli bir
sorun
olarak karşımıza çıkmaktadır.
En
az 1 yıl herhangi bir korunma yöntemi uygulamadan haftada 2-3 kez cinsel ilişkiye rağmen gebelik elde edilmemesi infertilite,
yani kısırlık
olarak adlandırılmaktadır.
Tüm dünyada çiftlerin
yaklaşık % 15'i infertilite nedeni ile yardımla üreme tekniklerine (ÜYT) başvurmak
zorunda kalmaktadır. Bu çiftlerin büyük bir kısmında gebe kalamamanın
nedenini açıklayacak sebepler bulunabilirken, yaklaşık % 10-15 inde herhangi
bir sebep tespit edilemez. Bu durumda nedeni açıklanamayan infertiliteden (kısırlıktan)
bahsedilir. İnfertilite nedeni, çiftlerin %30-40'ında erkekten, % 30-50'sinde kadından kaynaklanır. Bu yüzden, çocuk isteğiyle
merkezimize müracaat eden çiftlerde, hem erkek hem kadın detaylı
olarak incelenmektedir.
Erkek
İnfertilitesi Nedenleri
İnfertil
çiftlerin yaklaşık % 40'ında infertilite kısmen veya tamamen olarak
erkekten kaynaklanmaktadır. Bu yüzden,
semen analizi
(spermiyogram) çok önemlidir. Erkeğin,
tahlilden evvel en az 2 gün- en fazla 5 gün cinsel ilişkiye girmemesi gerekir. Bu süreyi
dolduran kişiler merkezde mastürbasyon
yoluyla semen verirler. Alınan semen örneği, sperm konsantrasyonu (sayı),
motilite
(hareket) ve morfoloji (şekli ve görüntüsü) yönünden değerlendirilir.
Genelde, sperm kalitesi zamanla değişebildiğinden 2-6 aylık bir sürede 2 veya 3 semen analizi yapılması tavsiye
edilir.
|
 |
Hormonal nedenler:
Beyinde yer alan hipofiz bezi FSH ve LH hormonlarını salgılayarak
testislerden sperm üretimini ve testosteron adlı
erkeklik hormonunun salgılanmasını sağlar. Hormonal
nedenlerden dolayı testislerde sperm üretim bozukluğu meydana gelebilir.
|
Testislere
ait nedenler: İnfertil erkeklerin yaklaşık %6’sında genetik
bozukluklar vardır.
Özellikle
de azospermik (menisinde sperm hücresi bulunmayan) erkeklerde %10-15 civarında genetik bozukluk söz konusudur. Kriptorşidizm (inmemiş testis), sperm üretim bozukluğuna yol açan nedenlerden
birisidir. Doğumdan sonra erkeklerde testisler 1 sene içinde skrotuma (torbalara)
iner. Gecikme söz konusu ise, en geç 2 yaşına kadar testisler
cerrahi bir müdahale ile skrotuma indirilmiş olmalıdır. Testislerin karın içinde
kalması ya da hayatın ileri dönemlerinde inmesi sperm yapımını olumsuz yönde
etkilemesinin yanısıra testis kanserlerinin oluşmasına da neden olmaktadır.
Varikosel: Testisin
toplardamarlarında meydana gelen varislerdir. İnfertil erkeklerin %38’nde özellikle
sol tarafta görülmektedir.
Kan akımının yavaşlamasının testislerde ısı artışına, nadiren üreme
organlarında dengesizliğe neden olabileceği düşünülmektedir. Bu durum sıklıkla
sperm hareketliliğinde düşüklüğe neden olmakla birlikte sayı azlığı ve
yapısal bozukluklara da yol açmaktadır.
Gerek
testis gerekse testis dışı tümörlerin tedavisinde kullanılan kemoterapi
ilaçları ve radyoterapi, sperm üretimini belirgin şekilde bozmaktadır. Sigara ve alkol tüketiminin sperm üretimi üzerine olan
negatif etkilerini gösteren çalışmalar mevcuttur. Günümüzde
ileri tanı yöntemlerine rağmen, sperm parametrelerinde bozukluk saptanan
erkeklerin %25’inde bu durumu açıklayacak bir neden bulunamamaktadır.
Sperm
taşıyıcı kanallara ve organlara ait sebebler:
Testislerde üretilen spermler, epididim organından geçerek vaz deferens olarak bilinen sperm taşıyıcı
kanalları aracılığı ile penise taşınır. Üretilen sperm hücrelerinin,
bu sistemdeki tıkanıklığa bağlı olarak ejakulata (meni) ulaşamaması söz
konusu olabilir. Enfeksiyon (kabakulak, tüberküloz, gonore), travma, bu
organlara veya komşu organlara daha önce yapılan cerrahi müdahaleler, doğuştan
sperm kanallarının gelişmemiş olması (konjenital vaz deferens agenezisi),
prostat, vezikülo seminalis kistleri gibi sorunlarda, testislerde
sperm üretimi devam etmesine rağmen, kanal bütünlüğü bozulduğu için
spermin dışarı
çıkışı engellenmiş olmaktadır. Bu durumlarda, çeşitli cerrahi müdahaleler (vazovazostomi,
vazoepididimostomi) ile tıkanıklık giderilmeye çalışılır ve özellikle kanalın doğuştan
olmadığı durumlarda yardımcı üreme tekniklerinden faydalanılmalıdır.
Yüksek
ateşli hastalıklarda, karaciğer ve böbrek hastalıklarında, sperm yapımı
ve kalitesi düşmektedir. Ayrıca, şeker
hastalığı, nörolojik hastalıklar, travma sonucu bel omurlarının
hasarlanması, mesane ya da idrar yolları ile ilgili ameliyatlara bağlı olarak,
ejakulasyon (boşalma) sırasında meninin penisten gelmesi yerine geri kaçması
söz konusudur. Bu duruma retrograt ejakulasyon (meninin idrar torbasına kaçması)
denir.
Sayfa
başına dön
Spermle İlgili
Terimler
Sperm raporlarında sık sık geçen ve doktorların kullandığı sperm ile
ilgili terimlerin açıklaması aşağıda belirtilmiştir:
-
Normozoospermi: Sayı,
hareket ve morfolojik bakımdan
normal örnekler için kullanılır.
-
Oligozoospermi: Sperm sayısı ml'de 20 milyonun altında olan
örnekler için kullanılır.
-
Teratozoospermi: Kruger kriterlerine göre
normal yapısı %4’ün altında
olan spermler için kullanılır.
-
Polispermi: Sperm sayısı 250 milyonun üzerinde örnekler
için kullanılır.
-
Hipospermi: Meni volümünün normalden az
olduğu durumlarda
kullanılır.
-
Hiperspermi: Meni volümünün normalden fazla
olduğu durumlarda kullanılır.
-
Astenozoospermi: Sperm hareketliliğinin normal değerlerin
altında olduğu örnekler için kullanılır.
-
Oligasthenozoospermi:
Hem sayı hem de hareket yönünden normal değerlerin
altında olan sperm örnekleri için kullanılır.
-
Oligoteratozoospermi:
Hem sayı hem de morfolojik yapı yönünden normal değerlerin altında olan
sperm örnekleri için kullanılır.
-
Asthenoteratozoospermi: Hem hareket hem de morfolojik yapı
yönünden normal değerlerin altında olan sperm örnekleri için kullanılır.
-
Oligoasthenoteratozoospermi: Sayı, hareket
ve morfolojik yapı yönünden normal değerlerin altında olan sperm örnekleri için kullanılır.
-
Hematospermi: Meni örneğinde kan hücrelerinin fazla
bulunması durumunda kullanılır.
-
Nekrospermi: Meni örneğinde ölü hücrelerin aşırı
artması durumunda kullanılır.
-
Aspermi: Mastürbasyonla
hiç meni elde edilememesi durumunda kullanılır.
-
Azoospermi: Meni içerisinde sperm hücresi
bulunmaması durumunda kullanılır.
Normal Sperm:
Anormal
Sperm:
Erkek
İnfertilite Tedavisi
Bu
sorunlardan birisi ya da bir kaçıyla karşılaşan erkeğin, ürolog veya erkek infertilite dalında uzmanlaşmış bir
doktor tarafından değerlendirilmesi gerekir.
Erkek infertilitesinin tedavisinde enfeksiyona karşı antibiyotik, varikosel (skrotumdaki varikoz damarlar)
tedavileri veya kanal tıkanmasında ameliyat,
inseminasyon
(aşılama) gibi tedavilerden
başka
in
vitro fertilizasyon
(IVF,
Mikroenjeksiyon (ICSI)) ve diğer yardımcı üreme
teknolojileri
(TESE,
TESA)
kullanılabilir.
Sayfa
başına dön
Kadın İnfertilitesinin
Nedenleri
Tubal
Faktör (Tüplerin hasarlı ya da tıkalı olması)
|
 |
Tüp ve peritonal faktörler
tüm infertilite problemlerinin % 35'ini kapsamaktadır. Açık
ve sağlıklı tüpler üremede gerekli olduklarından tüp açıklığını
belirlemek için yapılan tetkikler çok önemlidir. Özel bir röntgen metodu
olan
Histerosalpingografi (HSG),
rahim içi veya tüplerdeki patolojileri ortaya çıkarır. HSG tüplerin
tıkalı olduğunu (hidrosalpinks) gösterirse, adezyon olasılığı yüksektir.
HSG'deki teknik problemler
bazen, yanlış olarak tüp tıkanıklığını gösterebildiğinden, bu durumda adezyonların tüplerin dış
yüzeyinde oluşup oluşmadığını ve tüplerin görevini ne derecede engellediğini
belirlemek için
tanısal laparoskopi
uygulanabilir. |
Genç vakalarda HSG tüplerin
açık olduğunu gösterirse veya başka bir problem tespit edilmiş
ve
tedavi
ediliyorsa,
doktor laparoskopiyi erteleyebilir. Bu durumda 6 veya 12 ay sonra gebelik hala
gerçekleşmemiş ise tekrar laparoskopi yapılması düşünülür.
Bir çok tüp problemleri ameliyatla
çözülmesine rağmen, tüpleri aşırı zarara uğramış
kadınların gebe kalma şansı çok düşük olduğu için bu durumlarda IVF
ameliyat
yerine tercih edilen bir yöntemdir.
Sayfa
başına dön
Ovulasyon
Faktörü
(Yumurtlama bozuklukları)
|
 |
Ovulasyon faktörü
infertilite nedenlerinin %5-25’ini
oluşturmaktadır. Anovulasyon (yumurtlamanın olmaması) ve adet düzensizlikleri, infertilitenin en önde gelen sebebidir. Her ay düzenli adet görülmesi de
ovulasyonun olduğunu göstermez. Ovulasyon tespiti;
-
adet öncesi
dönemde (adetin 24. günü) rahim içinden biopsi ile örnek alınması,
-
USG ile yumurta takibi,
-
adetin 19, 21, 23. günlerinde
serumda progesteron hormon düzeyinin tespiti,
-
servikal Pap-smear,
-
serviks
mukusunda ipliklenme testi
gibi birtakım yöntemler ile yapılır.
Yumurtlama olmadığı saptanırsa
ilaç tedavisi ile yumurtlama sağlanabilir.
|
Sayfa
başına dön
Serviks
Faktörü
(Rahim ağzına
ait faktörler)
Rahim ağzının yapısal durumu veya rahim ağzından salgılanan mukusa ait
bozukluklar nadiren tek sebep olsa bile,
infertiliteye neden olabilir.
Siklusun
ortasında rahim ağzından salgılanan mukus şeffaf, renksiz, sulu, bol ve
esnektir. Serviks sümüğünde bu özellikler mevcut olduğunda spermler kolayca rahime ve tüplere ulaşabilir. Östrogen ve progesteron
hormonlarının etkisi ile mukusun siklus sırasında miktarı ve kalitesi değişerek
rahim ağzından salgılanan mukusa ait bozukluklar ortaya çıkar. Bunun yanısıra, servikal
polip ve bu bölgeye uygulanan cerrahi girişimler (örneğin kon biyopsi) de
servikal faktörü yaratarak kısırlığa sebep olabilir.
Rahim
ağzına ait problemlerin varlığında IUI uygulanır.
Üç veya daha fazla
inseminasyon ile gebelik oluşmamış ise
IVF veya
mikroenjeksiyon gibi daha ileri tedavi yöntemleri seçilmelidir.
Sayfa
başına dön
Rahim
Faktörü
Özel
bir röntgen metodu olan histerosalpingografi (HSG) rahim içi veya tüplerdeki patolojileri
ortaya çıkarır.
HSG, adet kanamasından hemen sonra fakat ovulasyondan
evvel uygulanmalıdır. Özel opak bir
madde rahim ağzından enjekte edilir. Bu sıvı rahimi doldurur ve
tüplere yayılır. Polip, fibroid veya anormal şekilli rahim bu metotla saptanabilir. İnfertil kadınların
%5'inde görülen bu durumlar
embriyonun implantasyonuna engel olabilir. Bu durum düşük ihtimalini yükseltecektir.
Ayrıca HSG tüplerin tıkalı olduğunu, rahmin şekil
bozukluklarını gösterebilir. Daha ayrıntılı bir şekilde teşhis
koymak veya düzeltmek için histeroskopi
veya laparoskopi gerekebilir.
Sayfa
başına dön
Peritonal
Faktörler
Peritonal
faktörler deyince, peritonal adezyonlar (yapışıklıklar) veya endometriozis (rahim içini
döşeyen endometrial dokunun rahim dışında bulunması) gibi pelvik organlardaki,
veya karın boşluğunun peritonal yüzeylerindeki anormallikler anlaşılır.
Bir tür ameliyat olan
laparoskopi
kadının
iç organlarını görüntülemeye yarar. Böylece adezyon ve endometriozis gibi pelvik organlardaki problemlerin teşhisi
konabilir.
Laparoskopi,
genel anestezi altında uygulanır ve hasta aynı gün taburcu edilir.
Laparoskop denilen uzun ışıklı teleskop benzeri bir alet
ile, göbek deliğinden veya hemen
altından karın boşluğuna girilir. Bu şekilde karın boşluğu, overler, tüpler, rahim ve periton (pelvis zarı)
direkt olarak görülebilir. Tüplerin açık olup olmadığı, rahim ağzından boyalı bir sıvının
enjekte edilmesi ile anlaşılır. Bu arada pelvik organları daha iyi incelemek veya hastalık teşhisi konmuşsa tedavi etmek için pubisin üstünden
bir kaç bölgeden küçük delikler açılarak yardımcı aletler kullanılabilir.
Peritonal faktörleri ve tüple ilgili hastalıkları (endomteriozisi, adezyon ve over kistleri)
teşhis ve tedavi etmek için en uygun teknik laparoskopidir. Laparoskopi bu ve
benzeri birçok
durumda hem teşhis
hem de tedavi amacıyla kullanılabildiğinden
karında kesi ve daha uzun bir istirahat gerektiren laparotomi
uygulanmasından daha çok tercih edilen bir yöntem olmalıdır.
Sayfa
başına dön
Nedeni
Açıklanamayan İnfertilite
İnfertil
çiftlerin %5-10' unu oluşturan bir grupta
infertiliteyi
açıklayacak
herhangi bir sebep saptanamamıştır.
Elimizdeki tanı yöntemleri günümüzde
sınırlıdır. Kullanılacak yöntemlerdeki ilerlemeler ile bu grupta
yer alan çiftlerin sayısının zamanla azalacağı düşünülmektedir. Bu
gruba giren çiftler için
inseminasyon
(aşılama) bir tedavi yöntemidir.
Üç-altı tedavi siklusu sonrası gebelik gerçekleşmediyse, çiftler tedaviye devam
etme, kısırlığa neden olabilecek faktörleri tekrar gözden geçirme veya
yardımla üreme tekniklerine geçme gibi alternatifleri düşünebilirler.
|
